Kısa cevap: BIOS, bilgisayarınızın açılış düğmesine bastığınız anda çalışan ilk yazılımdır. Anakart üzerindeki küçük bir çipte durur, donanımı tanır, çalıştığından emin olur ve ardından kontrolü işletim sistemine devreder. BIOS ekranına girerek önyükleme sırasını değiştirebilir, tarih ve saati düzeltebilir, fan davranışını ayarlayabilir veya bir donanımın gerçekten tanınıp tanınmadığını görebilirsiniz. Yani BIOS, Windows kurulmadan önce bile var olan, donanımla doğrudan konuşan katmandır.
BIOS, "Basic Input/Output System" ifadesinin kısaltmasıdır. Sabit diskinize kurulu bir program değildir; anakart üzerindeki kalıcı bir bellek çipine yazılmıştır. Bu tür yazılımlara firmware denir. Firmware, donanımın içine gömülü, o donanımın nasıl davranacağını belirleyen yazılımdır. Yazıcınızın, modeminizin, hatta SSD'nizin de kendi firmware'i vardır.
BIOS'un işletim sisteminden bağımsız olması önemli bir ayrıntıdır. Diskiniz tamamen boş olsa, hiç Windows kurulmamış olsa bile bilgisayarı açtığınızda bir şeyler ekrana gelir. İşte o gelen şey BIOS'tur. Bu yüzden BIOS, bir sorun yaşadığınızda "donanım mı yazılım mı" ayrımını yapmanın en pratik yollarından biridir.
Güç düğmesine bastıktan işletim sistemi logosunu görene kadar geçen o kısa sürede sırayla şunlar olur:
POST aşamasında bir sorun varsa bilgisayar ya hiç görüntü vermez ya da bip sesleriyle uyarı verir. RAM'i tam oturmamış bir bilgisayarın hiç açılmaması bu yüzdendir; sorun daha ekran görüntüsü oluşmadan yakalanmıştır.
Son yılların anakartlarında karşınıza çıkan ekran teknik olarak UEFI'dir. UEFI, klasik BIOS'un yerini alan daha modern bir standarttır. Fare desteği, grafik arayüz, büyük disklerle çalışabilme ve güvenli önyükleme gibi yetenekler getirir. Yine de günlük konuşmada herkes ona hâlâ BIOS der ve işlevi büyük ölçüde aynıdır: donanımı hazırlamak ve sistem ayarları için bir arayüz sunmak.
Bilgisayarı açtıktan hemen sonra, marka logosu görünürken belirli bir tuşa basmanız gerekir. Bu tuş üreticiye göre değişir:
| Durum | Sık kullanılan tuş |
|---|---|
| Masaüstü anakartlar | Delete veya F2 |
| Dizüstü bilgisayarlar | F2, F10 veya Esc |
| Bazı marka bilgisayarlar | F1 veya özel bir düğme |
Tuşa bir kez basmak yerine, açılış başlar başlamaz aralıklarla birkaç kez basmak daha güvenilir sonuç verir. Modern bilgisayarlar çok hızlı açıldığı için o pencere gerçekten kısadır. Windows kullanıyorsanız, kurtarma menüsündeki gelişmiş başlatma seçeneklerinden de UEFI ayarlarına geçebilirsiniz.
USB bellekten işletim sistemi kurmak isterseniz, BIOS'un diskten önce USB'ye bakmasını sağlamanız gerekir. En sık kullanılan ayar budur.
Yeni bir RAM ya da SSD taktınız ve Windows onu görmüyor mu? İlk bakılacak yer BIOS'tur. Burada görünüyorsa sorun kablo veya slotta değil, işletim sistemi tarafındadır. Görünmüyorsa fiziksel bağlantıya dönmek gerekir. Aynı şekilde RAM'in gerçek hızını da buradan teyit edebilirsiniz; kutuda yazan hız otomatik olarak etkin olmayabilir, ilgili profil ayarının açılması gerekir.
Çoğu UEFI arayüzü, işlemci sıcaklığını ve fan hızlarını canlı gösterir. Fan eğrilerini buradan yumuşatarak gürültüyü azaltabilirsiniz. Soğutma sisteminin nasıl çalıştığını anladığınızda bu ayarlar çok daha anlamlı hale gelir.
Dahili ses yongası, entegre grafik veya sanallaştırma desteği gibi özellikler açılıp kapatılabilir. Sanallaştırma ayarı kapalıysa bazı programlar çalışmayı reddeder.
BIOS güçlü bir araçtır ve bu yüzden temkinli olmayı hak eder. Anlamını bilmediğiniz voltaj, çarpan veya bellek zamanlaması değerlerini değiştirmemek en sağlıklısıdır. Ayrıca:
Anakart